Tỉnh Lạng Sơn nổi tiếng bởi có những cảnh đẹp thiên nhiên kỳ thú của các hàng động, chùa, đền, dòng sông Kỳ Cùng thơ mộng, đỉnh núi Mẫu Sơn bốn mùa mây phủ, dịu mát quanh năm; với những cánh rừng hồi xanh ngát và trái cây đặc sản… Với mạch nguồn văn hóa Bắc Sơn, văn hóa Mai Pha, văn hóa dân gian, văn hóa tín ngưỡng truyền thống, từ đời này qua đời khác, các thế hệ con người Xứ Lạng luôn lưu giữ, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc qua các lễ hội với những làn điệu dân ca trữ tình, sâu lắng và làn điệu then cùng tiếng đàn tính đằm thắm, dịu dàng. Cùng với sự hỗn sung, giao thoa phong phú về mặt văn hóa và tín ngưỡng của nhiều tộc người.

Theo thống kê trên địa bàn toàn tỉnh có tổng số 811 cơ sở tín ngưỡng bao gồm đình, đền, miếu, chùa, phủ, am, nghè... , trong đó tập trung nhiều ở địa bàn thành phố Lạng Sơn, huyện Hữu Lũng, Bắc Sơn, Chi Lăng… Đây là những công trình văn hóa nghệ thuật do Nhân dân xây dựng để thỏa mãn nhu cầu văn hóa, tinh thần, tâm linh, đây cũng là nơi diễn ra các lễ hội truyền thống đặc sắc. Đối với người Tày, Nùng bản địa, Phật giáo mang tính chất dân gian, việc thờ cúng Phật chỉ dừng ở mức độ thờ tranh Phật Thích Ca, Quan Âm Bồ Tát, do vậy kiến trúc chùa ở Lạng Sơn chỉ tập trung ở nơi đô thị, tập trung nhiều đồng bào Việt cư trú. Đó là các di tích chùa nổi tiếng như: chùa Thành, chùa Tiên, chùa Tam Thanh, chùa Tam Giáo (thành phố Lạng Sơn) hay chùa Bắc Nga (Cao Lộc)... Di tích đền, miếu thờ tín ngưỡng dân gian như Thánh Mẫu, Thánh Trần, Thủy Thần, Thổ Công có rất nhiều như: đền Kỳ Cùng, Ngũ Nhạc, Cửa Đông (thành phố Lạng Sơn), Bắc Lệ (Hữu Lũng), Mỏ Ba (Chi Lăng)… Đặc biệt cũng phải kể đến các di tích thờ các vị Anh hùng dân tộc, các danh nhân văn hóa đã có công khai phá, giữ yên đất nước, phát triển kinh tế xã hội ở Lạng Sơn như: đền tả Phủ thờ Tả Đô đốc, Hán Quân công Thân Công Tài thế kỷ XVII, đền thờ Đức Thánh Thần Triều (Trần Quốc Tuấn) ở Thất Khê (Tràng Định), Thành phố Lạng Sơn. Đây là biểu hiện đẹp cho đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc.

Đền Bắc Lệ thuộc xã Tân Thành, huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn. Trải qua năm tháng ngôi đền nhiều lần được trùng tu, tôn tạo lại nhưng vẫn giữ được nét đẹp của kiến trúc và giữ lại những di vật cổ có giá trị như 19 bức tượng lớn nhỏ làm từ gỗ mít, những bức hoành phi, câu đối qua các đời được chạm trổ tinh tế. Nét độc đáo nhất của đền Bắc Lệ nằm ở chỗ đối tượng được suy tôn trong đền là Bà Chúa Thượng Ngàn - một trong ba vị Tam tòa Thánh Mẫu trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt Nam: Mẫu Thượng Thiên cai quản miền trời, Mẫu Thượng Ngàn cai quản miền rừng núi, Mẫu Thủy (Mẫu Thoải) cai quản miền sông nước.

Trong tâm thức người dân Xứ Lạng, đền Bắc Lệ thờ phụng Mẫu Thượng Ngàn, thường được quan niệm là Mẫu Đệ Nhị trong Tam tòa Thánh Mẫu. Bà sáng tạo và cai quản tất cả mọi vùng rừng núi. Có truyền thuyết nói về sự ra đời của đền Bắc Lệ rằng: La Bình là con gái của Tản Viên và Mỵ Nương - người con gái đẹp nết, đẹp người và có đủ tài đức nên được Tản Viên rất yêu quý nên thường cho nàng đi săn bắn cùng. Đi đến đâu nàng cũng quyến luyến với núi non, rừng rậm, thấy vậy Trời ban cho nàng là “Nữ chúa rừng xanh”. Vào thời kỳ đầu cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, do lực lượng giữa ta và địch quá chênh lệch, lại thêm nghĩa quân Lam Sơn đóng quân vào thế bất lợi nên việc chiến thắng là khó khăn. Thấy vậy, nữ chúa đã giúp đỡ rất nhiều cho nghĩa quân. Sau này, nhớ đến công lao của “Nữ chúa rừng xanh” Nhân dân cả nước đã tôn sùng là Mẹ (Mẫu nghi thiên hạ) và lập đền thờ ở khắp nơi. Đền Bắc Lệ được dựng lên trên cơ sở sự tích đó.

Ngoài ra, đề Bắc Lệ còn tôn thờ Chầu Bé, theo dân gian Chầu Bé là một nhân vật có thật từng sống trong vùng, có thể thay mặt Đức Mẫu thực hiện và đáp ứng những lời nguyện cầu của người dân.

Cung Chầu Bé Bắc Lệ

 Căn cứ vào văn bia khắc năm Khải Định thứ 4 (1919), người ta được biết, trước đó đền là một am thờ nhỏ, nay bị hỏa hoạn. Năm 1919, được sự cung tiến của một số thanh đồng, đền Bắc Lệ đã được xây dựng thành một ngôi nhà ba gian gồm ba cung: đệ nhất, đệ nhị và đệ tam. Ngôi đền mang bóng dáng kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc Trung Quốc. Trong bia khắc năm Khải Định thứ 8 (1933) có ghi lại công đức của nhiều người trong đợt trùng tu ngôi đền lần thứ hai. Sau lần tu sửa này, đền càng trở nên linh ứng. Năm 1940, đền được tu sửa lần thứ ba. Ngôi đền ba gian cũ được quay ngang lại và xây thêm cung đệ tam ở phía sau và cung đệ nhất. Một cổng tam quan to cao được xây nơi có bậc tam cấp trước cổng đền bây giờ. Sau lần sửa chữa này, đền Bắc Lệ đã trở nên khang trang, thu hút đông đảo khách đến lễ bái. Năm 1968, bom Mỹ gần như san phẳng ngôi đền này. Nhiều di vật quý đã bị chôn vùi hoặc thất lạc. Năm 1973, đền Bắc Lệ lại được trùng tu lần thứ tư. Tuy nhiên, chỉ dựng được ba gian nhà làm ba cung, còn nhà khách chưa phục hồi được. Năm 1989, đền Bắc Lệ đã được sửa sang và từ đó đến nay, liên tục được củng cố để tồn tại như ngày nay.

Xuất phát từ niềm tin truyền thống của nhiều thế hệ về sự linh ứng của các thần linh được thờ phụng ở đền Bắc Lệ nên tại đây đã diễn ra nhiều sinh hoạt lễ hội, thu hút một số lượng đông đảo người tham dự. Lễ hội đền Bắc Lệ được tổ chức hằng năm vào ngày 20/9 Âm lịch với các hoạt động mang đậm nét văn hóa tâm linh như lễ rước cô Bơ Bắc Lệ từ đền Kẻng lên đền Bắc Lệ (cô Bơ đến hầu Đức Mẫu Thượng Ngàn), các nghi thức thờ cúng Mẫu, nguyện cầu, lên giá đồng... Đền Bắc Lệ có năm ngày lễ lớn trong năm thu hút được đông đảo khách thập phương nhất. Đó là:

Lễ Thượng nguyên được tổ chức từ mùng 2 đến 15 tháng Giêng. Đây là lễ nhỏ có ý nghĩa kính báo với thần linh về công việc của một năm mới bắt đầu và những lời thỉnh mang tính chất chúc tết, hy vọng ở năm mới.

Lễ vào hè tổ chức vào đầu tháng Tư Âm lịch. Nhân dân tin rằng làm lễ sẽ được các thần linh giúp đỡ được mùa màng, sống mạnh khỏe, mưa thuận, gió hòa tạo điều kiện cho lúa khoai tươi tốt, mùa vụ bội thu.

Lễ ra hè tổ chức vào trung tuần tháng Bảy Âm lịch. Con người cảm tạ thần linh phù hộ cho quá trình sản xuất (được mùa thì phải tạ ăn, mất mùa cũng phải làm lễ sám hối, xin thần linh tha tội).

Lễ tất niên từ ngày 15 đến 25 tháng Chạp Âm lịch. Trong lễ tất niên, con người tiến hành các nghi thức tạ ơn sự gia ân của thần linh đối với cuộc sống của họ năm ấy.

Lễ tiệc Mẫu từ ngày 18 đến 20 tháng Chín Âm lịch. Trong các lễ, đáng chú ý nhất là lễ tiệc Mẫu - chính hội. Đây là ngày hội lớn, nghi thức trọng thể nhất và được chuẩn bị công phu nhất.

Anh Nguyễn Hoàng Anh ở Hà Nội cho biết: năm nào, gia đình tôi cũng đi lễ ở đền Bắc Lệ vào tháng Giêng đầu năm và tháng 12 cuối năm Âm lịch. Ngoài ra, tôi còn hay đi lễ tại đền vào tháng Chín Âm lịch. Tháng này có lễ tiệc Mẫu là ngày hội lớn, có nghi thức lễ trọng thể nhất, được chuẩn bị công phu nhất trong các lễ trong năm. Các lễ ở đền luôn thu hút được nhiều người ở khắp nơi về tham dự. Gia đình tôi đến thắp hương, dâng sớ lễ Mẫu Thượng Ngàn cầu mong được tài lộc, bình an, công thành danh toại.

Cũng giống như nhiều ngôi đền thờ Mẫu khác, đền Bắc Lệ thờ công đồng, tứ phủ, thờ tất cả các vị thần linh ở bốn miền vũ trụ. Điều đặc biệt ở đền Bắc Lệ coi trọng các vị thần linh gắn với địa phương như Mẫu Thượng Ngàn, Chầu Bé, Cô Bé… những vị thần cung cấp ban phát của cải nơi núi rừng cho con người. Những vị thần đã trở thành biểu tượng của sự sống vĩnh hằng. Chầu Bé theo quan niệm của người dân ở đây, vốn là người có thật, quê quán ở Bắc Lệ. Tại đây, Chầu Bé có thể thay Mẫu để thực hiện các ý đồ sáng tạo của các Mẫu. Bên cạnh Mẫu còn có các thần linh hóa thân của Mẫu như Ngũ vị tôn ông, Tứ phủ Chầu Bà, Tứ phủ Quan Hoàn, Cô, Cậu… được thể hiện qua các bài tích. Vì thế, có thể nói, đền Bắc Lệ giữ một vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh của Nhân dân trong vùng, là ngôi đền nổi tiếng ở tỉnh Lạng Sơn, có ảnh hưởng lớn đến đời sống văn hóa của Nhân dân.

Với những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và kiến trúc, đền Bắc Lệ ngày càng thu hút nhiều du khách trong tỉnh và các địa phương khác trong cả nước đến hành lễ và tham quan.

Vân Chi