Tìm kiếm  Tìm kiếm nâng cao
Ngày 22/08/2019 10:26 PM
Ấn phẩm sách
Giới thiệu Tạp chí Công tác tôn giáo Số 8/2019
Giới thiệu Tạp chí Công tác tôn giáo Số 7/2019
Giới thiệu Tạp chí Công tác tôn giáo Số 6/2019
Giới thiệu Tạp chí Công tác tôn giáo Số 5/2019
Thăm dò ý kiến
Bạn theo đạo nào ?















Chọn    Xem KQ
Quan điểm phân loại hiện tượng tôn giáo mới của một số học giả trên thế giới

Tóm tắt: Bài viết tập trung phân tích các quan điểm phân loại hiện tượng tôn giáo mới của một số nhà nghiên cứu ở phương Tây và Trung Quốc. Trong mỗi quan điểm đều chỉ ra những tiêu chí khác nhau làm căn cứ phân chia thành các loại hình tôn giáo mới như: tiêu chí nguồn gốc lịch sử, truyền thống, chiều hướng tác động và một số tiêu chí khác.

Việc khái quát và tổng kết các quan điểm phân loại cùng với hệ tiêu chí phân loại này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc đưa ra cách nhìn hệ thống cũng như giúp cho việc đưa ra cách ứng xử phù hợp với các loại hiện tượng tôn giáo mới trên thế giới và ở Việt Nam hiện nay.

         Từ khóa: “Hiện tượng tôn giáo mới”, Phân loại, Tiêu chí, Nguồn gốc, Tác động, Truyền thống, Luân lý.

        1. Đặt vấn đề

“Hiện tượng tôn giáo mới” xuất hiện từ rất sớm, những năm 60, 70 cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX ở châu Âu. Sự ra đời, phát triển và ảnh hưởng của các hiện tượng tôn giáo mới đối với nhân loại đã nhanh chóng thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc nhiều chuyên ngành khác nhau như xã hội học, tâm lý học, văn hóa học, chính trị học, triết học, nhân học, sử học. Trong đó một vấn đề được quan tâm là làm thế nào để có thể phân loại “hiện tương tôn giáo mới”, giúp cho việc nhận thức và ứng xử với hiện tượng này một cách phù hợp.

Qua khảo sát các quan điểm nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy việc phân loại “hiện tượng tôn giáo mới” là vấn đề không đơn giản, mỗi cách tiếp cận nghiên cứu đều có thể đưa ra một góc nhìn, một chiều kích nhất định. Do đó, cần phải có sự xem xét, nghiên cứu kế thừa và tổng hợp các quan niệm trên để có được một cách nhìn khách quan, tổng thể về vấn đề này.

       2. Một số quan điểm phân loại hiện tượng tôn giáo mới trên thế giới

        2.1. Quan điểm phân loại hiện tượng tôn giáo mới của một số học giả phương Tây

          Để tiến hành phân loại hiện tượng tôn giáo mới, các nhà nghiên cứu nước ngoài đã sử dụng lý thuyết loại hình học (Typology). Theo tổng kết của tác giả Yoshilliko Masuda trong bài nghiên cứu “A Reappraisal of Typologies of New Religious Movements and Characteristics of the Unification Church” thì có rất nhiều quan điểm phân loại hiện tượng tôn giáo mới[1]. Trong đó mỗi quan điểm đều dựa trên một góc nhìn và tiêu chí cụ thể.

         Thứ nhất, quan điểm phân loại của nhà lịch sử tôn giáo Robert S.Ellwood được đưa ra trong cuốn sách “Religious and Spiritual Groups in Modern America” (Các nhóm Tâm linh và Tôn giáo tại nước Mỹ hiện đại). Tiêu chí phân loại chủ đạo hiện tượng tôn giáo mới của Ellwood là dựa trên nguồn gốc lịch sử của các hiện tượng này. Căn cứ vào đó, Ellwood đã phân ra làm 6 nhóm tôn giáo mới: (1) Nhóm có nguồn gốc từ các Truyền thống của Hội thập Tự Hoa Hồng và Thông Thiên học (Theosophical and Rosicrucian Traditions) gồm: “New Vessels for the Ancient Wisdom” The Theosophical Society in America (Những con tàu mới cho sự Thông thái cổ đại của Hội Thông thiên học ở Mỹ), The Full Moon Meditation Groups (Nhóm Thiền Trăng tròn), Anthroposophy, Rosicrucianism (Thập Tự Hoa Hồng), Modern Gnosticism, The “I Am” Movement (Phong trào “Tôi Là”, The Liberal Catholic Church (Giáo hội Công giáo Tự do); (2) Nhóm thờ cúng UFO (Vật thể bay không xác định) và Chủ nghĩa tâm linh (Spiritualism), gồm: “The Descent of the Mighty Ones” The Spiritualist Church, Giant Rock Space Convention, Understanding, Amalgamated Flying Saucer Clubs of America, The Aetherius Society; (3) Nhóm khởi đầu hội kín (Initory Group) gồm: The Crystal Within Gurdjieff Groups, The Prosperos, Scientology (Khoa học Luận), Abilitism, Buiders of the Adytum, The Church of Light (Giáo hội của Ánh sáng); (4) Nhóm Tân ngoại giáo (Neo-Paganism) gồm: The Edenic Bower Feraferia, Church of All Worlds, Ceremonical Magic and Witchcraft, Satanism; (5) Các phong trào Hin đu giáo ở Mỹ (Hindu Movements in America), gồm: "The Ganges Flows West" The Ramakrishna Mission and Vedanta Societies, The SelfRealization Fellowship, The Maharishi Mahesh Yogi's Transcendental Meditation Movement, International Sivananda Yoga Society, The International Society for Krishna Consciousness; (6) Các phong trào có nguồn gốc từ phương Đông gồm: "The East in the Golden West" Western Zen, Esoteric Buddhism in America, Nichiren Shoshu of America, The Baha'i Faith (Niềm tin Baha’i), The Lovers of Meher Baba (Những người Yêu mến Meher Baba), Subud, The Unified Family.

         Thứ hai, quan điểm phân loại của nhà nhân học David F.Aberle trong cuốn sách “The Peyote Religion among the Navaho”. Tiêu chí phân loại hiện tượng tôn giáo mới của Aberle dựa trên chiều kích tác động đến cá nhân, siêu cá nhân như các tổ chức kinh tế, kỹ thuật, chính trị, luật pháp, tổng thể xã hội hay văn hóa.  Dựa trên tiêu chí này, Aberle chia thành 4 loại hiện tượng tôn giáo mới: (1) Hiện tượng mang tính thay đổi (transformative movements) nhằm thay đổi tổng thể các hệ thống siêu cá nhân; (2) Hiện tượng cải cách (reformative movements) nhằm vào thay đổi một phần trong các hệ thống siêu cá nhân; (3) Hiện tượng cứu thế (redemptive movements) nhằm vào việc thay đổi toàn bộ cá nhân, và (4) Hiện tượng thay thế (alternative movements) nhằm vào sự thay đổi một phần cá nhân.

         Thứ ba, quan điểm phân loại của nhóm tác giả trong công trình “The New Religious Consciousness” do Charles Glock và Robert Bellah chủ biên[2]. Quan điểm phân loại này dựa trên việc xem xét các hiện tượng tôn giáo mới thuộc về truyền thống tôn giáo hay không thuộc về truyền thống tôn giáo nào. Nhóm tác giả này chia ra làm 3 loại tôn giáo mới: (1) Các hiện tượng dựa vào truyền thống Châu Á; (2) Các hiện tượng dựa vào truyền thống Phương Tây; (3) Các hiện tượng cận tôn giáo (New Quasi-Religious Movements). Trong đó, loại hiện tượng thứ ba được cho là không dễ dàng được xếp vào lọa các truyền thống tôn giáo Châu Á hay Phương Tây. Chúng xuất phát chủ yếu từ những sự phát triển trong văn hóa thế tục thời hiện đại nhưng lại dính với một ý nghĩa tối hậu nào đó, thường kết nối những người theo với cái Thiêng nhưng lại được hiểu như là thứ quan trọng nhất đối với tồn tại người[3]. Cách phân loại này, theo Yoshilliko Masuda, tuy có thể đem lại sự thuận tiện nhất định nhưng lại quá đơn giản để có thể tạo thành một sự phân loại hệ thống được.

         Thứ tư, quan điểm phân loại của Dick Anthony trong cuốn Sociological Analysis (Phân tích Xã hội học). Tác giả Anthony phân loại dựa trên tiêu chí xem xét thái độ của các hiện tượng tôn giáo mới đối với các giá trị luân lý truyền thống. Anthony phân ra làm hai loại: (1) Hiện tượng nhị nguyên (Dualistic movement) tái khẳng định các yếu tố của chủ nghĩa tuyệt đối luân lý truyền thống; (2) Hiện tượng nhất nguyên lại xác nhận tính tương đối và khách quan của các hệ thống ý nghĩa luân lý.

         Thứ năm, quan điểm phân loại của nhà xã hội học Canada Frederick Bird chia ra làm 3 loại hiện tượng tôn giáo mới dựa trên xem xét mối quan hệ giữa những người theo với người lãnh đạo của nhóm phái tôn giáo mới đó. Đó là những loại gồm: (1) Hiện tượng tôn giáo mới mà những người theo sùng kính và phó thác toàn bộ bản thân cho lãnh đạo tâm linh; (2) Những người theo một nguyên tắc tâm linh, và dần làm chủ được sự giác ngộ của bản thân; và (3) Những người học nghề theo thầy phù thủy hoặc khoa học huyền bí, ma thuật để có thể làm chủ được các kỹ năng tâm linh.

         Thứ sáu, quan điểm phân loại hiện tượng tôn giáo mới của Barbara Hargrove dựa vào chức năng và đặc điểm của người theo, chi ra thành: các hiện tượng tôn giáo tích hợp (integrative religions) và các hiện tượng tôn giáo biến đổi (transformative religions).

         Thứ bẩy, quan điểm phân loại hiện tượng tôn giáo mới của Frances Westley trong cuốn “The Complex Forms of the Religious life: A Durkheimian View of New Religious Movements” chia ra làm hai loại hiện tượng tôn giáo mới dựa vào xem xét hiện tượng đó đặt cái thiêng vào cá nhân con người hay ngoài cá nhân con người. Westley gọi loại tôn giáo mới thứ nhất là “cult of man groups” hay “cult of the human person groups” (Nhóm thờ cúng cá nhân).

Ngoài ra, còn có một số cách phân loại đáng chú ý khác như quan điểm của Roy Wallis trong “The Elementary Forms ofthe New Religious Life” (New York: Routledge & Kegan Paul, 1984) chia hiện tượng tôn giáo mới ra thành 3 loại: (1) Hiện tượng chối bỏ thế giới (world-rejecting); (2) Loại thừa nhận thế giới (world affirming) và (3) Loại đồng hành cùng thế giới (world accommodating).

Hay như quan điểm của nhà xã hội học người Anh, Bryan Wilson (1926 – 2004), khi nghiên cứu các hiện tượng tôn giáo mới xuất hiện trong hai thập niên sau Chiến tranh thế giới thứ II, có sự phân loại các tôn giáo mới dựa trên chủ trương, những phương thức hoạt động của các giáo phái và con đường cứu độ cho tín đồ của chúng, ông có chia thành các nhóm tôn giáo mới chính yếu:

          - Nhóm tôn giáo theo chủ trương cải tâm hay cải đạo (conversionist).

          - Nhóm tôn giáo theo chủ trương cách mạng (revolutionist).

          - Nhóm tôn giáo theo chủ trương hướng vào nội tâm hay hướng nội (introversionist).

          - Nhóm tôn giáo theo chủ trương vận động, lôi kéo (manipulationist).

          - Nhóm tôn giáo theo chủ trương sử dụng phép thần thông hay ma thuật (thaumaturgical).

          - Nhóm tôn giáo theo chủ trương cải cách (reformist).

          - Nhóm tôn giáo theo chủ trương thiếu thực tế hay không tưởng (utopian)[4].

          Tác giả F.Champion, trên cơ sở khảo sát các nhóm tôn giáo mới với các tín đồ như những cộng đồng tâm linh (les communotés spirituelles) và các vị giáo chủ (gourous) cũng có một cách phân loại thành hai nhóm:

          Nhóm Thần bí (tune mystique), hay còn gọi là Những giáo phái thần bí – bí truyền (Les nouvelles religiosities mystiques – esotériqué). Nhóm này có vẻ hơi giống loại “Giáo hội”, phản ánh sự phân rã của tôn giáo truyền thống và như một đám hỗn mang tính thần bí – bí truyền (Cette nébuleuse mystique – estérique) với các đặc tính: Đặt niềm tin vào “cái thể nghiệm”; Mục tiêu của tín đồ là biến đổi bản thân bằng kĩ thuật thân thể hay tâm lí (Yoga, Thiền định, Múa thiêng…); Sự cứu rỗi gắn với hạnh phúc thực tại; Lạc quan có mức độ; Đạo đức tình yêu đủ đảm bảo ứng xử đạo đức[5].

          Nhóm dân gian (religion populaire), nhóm này có xu hướng quay trở lại với truyền thống và tích hợp những yếu tố tín ngưỡng, tôn giáo dân gian để xây dựng định hình niềm tin mang tính pha tạp và dung hòa theo phong trào hợp lí hóa tín ngưỡng (Rationalisation).

          Trên phương diện tiếp cận sử học nghiên cứu về tôn giáo mới, Elmer Clark, khi khảo cứu các nhóm tôn giáo mới ở Mỹ có phân loại như sau:

          - Nhóm tôn giáo mới có cái nhìn bi quan về thế giới (pessimistic) như nhóm Cơ Đốc Phục Lâm (Adventist).

          - Nhóm tôn giáo mới theo thuyết cầu toàn hay chủ nghĩa chủ quan (perfectionist or subjectivist).

          - Nhóm tôn giáo theo hấp lực (charismatic) hay theo phong trào Ngũ tuần (Pentecostal).

          - Nhóm tôn giáo theo chủ trương tuân thủ pháp luật tuyệt đối (legalistic) (các nhóm Tư Tưởng Mới – The New Thought groups).

          - Nhóm tôn giáo theo chủ trương tuân thủ pháp luật tuyệt đối (legalistic) hay theo chủ nghĩa khách quan (objectivist).

          - Nhóm tôn giáo theo chủ nghĩa bí truyền hay thần bí (esoteric or mystical)[6].

          Các nhà nghiên cứu phương Tây đã đưa ra rất nhiều cách phân loại khác nhau về hiện tượng tôn giáo mới. Sự đa dạng trong quan điểm phân loại hiện tượng tôn giáo mới xuất phát từ chính bản thân hiện tượng tôn giáo mới có sự đa dạng về nguồn gốc, tính chất, xu hướng tác động cũng như cách thức tổ chức và mục đích ra đời. Đồng thời, mỗi nhà nghiên cứu lại dựa trên mỗi chuyên ngành khoa học và căn cứ vào hệ tiêu chí nhất định để đưa ra những đánh giá, phân loại của mình.

2.2. Quan điểm phân loại hiện tượng tôn giáo mới của một số học giả Trung Quốc

Xét từ góc độ mối quan hệ giữa các “hiện tượng tôn giáo mới” với tôn giáo truyền thống, và xã hội hiện đại, cũng như nguồn gốc ra đời, Trác Tân Bình[7] đã phân chia tôn giáo mới thành 5 loại hình cơ bản như sau:

           Một là, những đoàn thể sùng bái diễn biến từ truyền thống Kitô, ví như giáo phái Những đứa con của Chúa (Children of God), giáo phái Ngôi đền nhân dân (People’s Temple), giáo phái Thống nhất (Unification Church), giáo phái Con đường quốc tế (Way International)…

          Hai là, giáo phái mới thoát thai từ Islam giáo, trong đó có ảnh hưởng lớn nhất là Baha’i giáo.

          Ba là, những đoàn thể thần bí chủ nghĩa liên quan với Ấn Độ giáo và Sikha giáo (đạo Xích), có sắc thái trầm tư mặc tưởng của tôn giáo phương Đông, chẳng hạn như phong trào Hare Krishna, Shinkokai (Thần quang hội), hoặc tổ chức Helthy – Happy – Holy.

          Bốn là, những tôn giáo mới được hình thành do sự phân hóa từ Phật giáo, Thần Đạo giáo, chẳng hạn như Soka Gakkai (Sáng giá học hội), Reiyukai (Linh hữu hội), Rissho Kosei Kai (Lập chính giao thành hội), Bussho Goenekai (Phật sở hộ niệm hội), Honmon Butsuryushu (Bổn môn Phật lập tông), Gedatsukai (Giải thoát hội), Shinnyoen (Chân như uyển), Kodo Kyodan (Hiếu đạo giáo đoàn), Nenpo Shinkyo (Niệm pháp chân giáo) và cả giáo phái Aum Shinrikyo (giáo phái Chân lý tối thượng).

          Năm là, những đoàn thể mới nổi lên kết hợp nhân tố thần bí phương Đông với tâm lý học hiện đại, để chữa bệnh bằng tín ngưỡng, chẳng hạn như giáo phái Khoa học luận (tức giáo phái trị liệu bằng tín ngưỡng), hội nghiên cứu huấn luyện Erhard (Erhard Seminars Training), hội khống chế tư tưởng Silva (Silva Mind Control), hội tái sinh (Rebirth Society)…

          Từ sự phân loại đó, tác giả cho rằng, các “hiện tượng tôn giáo mới” này có đặc điểm cơ bản là nổi lên trong quan hệ với xã hội và có sự phân hóa thành hai cực, một loại thì nhấn mạnh đời sống tôn giáo cách biệt tuyệt đối với xã hội, thực hành tồn tại xã hội độc lập và lấy giáo chủ làm hạt nhân như giáo phái Ngôi đến nhân dân, giáo phái David… đã phát triển đến cực đoan. Điều này đã gây tổn thất về sinh mạng và tài sản của nhân dân hoặc gây nguy hại cho xã hội nên bị mọi người gọi là “tà giáo”. Còn loại khác thì chủ trương kết hợp mật thiết với đời sống xã hội, tích cực tham gia vào cuộc sống nhân sinh hiện thực, triển khai đối thoại với các tôn giáo khác và với chính trị xã hội, chẳng hạn như giáo phái Thống nhất (The Unification Church), Soka Gakkai (Sáng giá học hội)… Những giáo phái này đã giành được thành công nhất định trong tồn tại hiện thực, hình thành nên những ảnh hưởng quan trọng của mình trong các lĩnh vực thế tục như kinh tế, chính trị…

          Đặc điểm chủ yếu của những tôn giáo mới này là vứt bỏ hoặc phản đối truyền thống, hoài nghi quyền uy truyền thống và lại quay lại chủ nghĩa thần bí. Thần bí hóa toàn bộ thế giới và sự sống, có xu hướng quay trở lại của duy linh luận, từ đó hình thành nên lối sống theo đuổi sự “giao cảm thông linh”, hội nhóm bí mật, chẳng hạn như phong trào Thời đại mới.

          Tác giả Trần Hà[8] lại dựa trên những tính chất và đặc thù của các hiện tượng tôn giáo mới mà chia thành 4 loại:

          Thứ nhất, phong trào thờ cúng (cult), đó là các phong trào “siêu giác tĩnh tọa” (Transcendental Meditation) và phong trào Merher Baba (Meher Baba Moverment) đều bắt nguồn từ Ấn Độ giáo, Nichiren Shõshũ, Sõka Gakkai bắt nguồn từ Phật giáo Nhật Bản, Subud bắt nguồn từ giáo phái Sufi truyền thống thần bí chủ nghĩa của Islam. Đặc điểm của các phong trào tôn giáo này là lấy bản thân con người làm trung tâm với mục đích thanh trừ đau khổ cho con người và nhân loại.

          Thứ hai, phong trào thánh linh mới giáng lâm, đó là các phong trào tôn giáo mới được thai nghén và nảy sinh từ Kitô giáo như Khoa học Kitô (Christian Science), Chứng nhân Giêhôva (The Jehovah’s Witnesses), phái Nghỉ ngày thứ bảy (The Seventh – Day Adventist), Giáo hội thánh đồ cuối cùng của Giêsu (The Church of Jesus Christ the Lastter – Day Saints), Dân Chúa Giêsu (Jesus People), Người Do Thái đi theo Giêsu (Jews for Jesus), Phong trào Phục hưng màu nhiệm Thiên Chúa giáo (Catholic Charismatic Renewal), Giáo đoàn Thống nhất, phong trào mầu nhiệm (Charismatic) hoặc Thánh linh mới giáng lâm (New – Pentecostal Moverment).… Đặc điểm của những tôn giáo này hoặc kêu gọi quay trở lại truyền thống đã bị lãng quên, không tiếp nhận những khải thị mới, hoặc thông qua những phương thức như lời nói linh thiêng, xuất thần nhập hóa, chữa bệnh, làm những động tác kỳ quặc để tiến hành giao lưu đặc biệt với Thánh linh. Cũng có phong trào tôn giáo mới trốn tránh tổ chức tôn giáo truyền thống, muốn đưa ra một loại thể nghiệm và sùng bái tôn giáo có tính nội tại, không cưỡng chế theo tinh thần cá nhân…

          Thứ ba, phong trào tà giáo phương Tây đương đại, đó là các phong trào Ngôi đền nhân dân (The People’ Temple), giáo phái David (The Davidians) ở Mỹ, Ma đen (Hi Lạp) hay Hội những người anh em da trắng (Ucraina), Thành vệ mới, Những đứa con cháu của Chúa, Giáo đoàn thế giới thần thánh, Giáo hội những người may mắn sống sót. Đặc điểm của nhóm tôn giáo này là những tổ chức cực đoan, cho rằng giáo chủ là những người tài năng siêu phàm và quyền uy nhất, tín đồ phải phục tùng giáo chủ tuyệt đối. Phương pháp thu hút tín đồ là lừa gạt và “tẩy não” để khống chế về mặt tư tưởng. Đôi khi các nhóm tôn giáo mới này còn có hành vi bạo lực, ngược đãi và hành hạ trẻ em, dâm loạn, quần hôn và đồi bại (Ma đen), tự sát tập thể (Ngôi đền nhân dân và David, Hội những người anh em da trắng). Những tôn giáo này thường thù địch với xã hội hiện thực, rêu rao ngày tận thế sắp đến, tín đồ bi quan, mất phương hướng sống và hy vọng thoát khỏi thế giới vô vị để được tái sinh, kêu gọi tín đồ li khai khỏi gia đình, sống tập thể. Tổ chức các tôn giáo mới này nghiêm ngặt, lợi dụng lòng tin của tín đồ để quyên góp tiền của hay sức lao động, thậm chí cưỡng bức lao động.

          Thứ tư, phong trào chuẩn tôn giáo, là các phong trào tôn giáo mới như: Nhóm bạn bè kết giao (Encounter Groups), Huấn luyện giác ngộ Gest – stal (Gestalt Awareness Training), Siêu giác tĩnh tọa (Transcendental Meditation), Yoga, Tâm lí trị liệu (Psychie Healing), Phản hồi sinh vật, Khống chế tư tưởng… Đặc điểm của các phong trào tôn giáo mới này có thái độ tích cực với khoa học, luôn cho mình là chân chính và dùng thiết bị phản hồi sinh vật để cải thiện phương pháp tĩnh tọa, tin vào “dự cảm”, “ánh sáng của cơ thể con người”, và các hiện tượng thần kì khác, xem đó là công năng tự nhiên mà khoa học đang quan tâm. Tín đồ của nhóm này tự thay đổi bản thân mình để vượt qua áp lực văn hóa hiện thực hoặc chú trọng quá trình suy nghĩ và thể nghiệm bản thân, tập luyện cho bản thân hòa hợp với vũ trụ hoặc nhận thức được cái bản ngã chân chính hay cái tồn tại siêu việt, đó là sự thể nghiệm nội tâm. Mục đích tham gia các phong trào tôn giáo mới này của tín đồ là để chữa bệnh, thể nghiệm bản thân và hòa nhập với vũ trụ…

          Từ cách phân loại trên, theo những nghiên cứu của mình các nhà nghiên cứu tôn giáo mới ở Trung Quốc đưa ra những đúc kết về đặc điểm chung của các tôn giáo mới trên thế giới là:

          1) Trái nghịch với hiện thực, mượn tôn giáo để trốn tránh hiện thực hay vượt qua hiện thực, xa lạ với hiện thực và trở nên kì quái, trái với hành vi thông thường.

          2) Cường điệu kinh nghiệm trực tiếp, theo đuổi thể nghiệm tâm lí siêu bình thường.

          3) Mang khuynh hướng mạt thế học, dựa vào thuyết tận thế luận, trở thành cực đoan, tà giáo.

          4) Sùng bái giáo chủ, thể hiện ma lực siêu phàm thu hút tín đồ của thủ lĩnh tôn giáo mới.

          5) Tính hàng hóa cao, tổ chức, kết cấu lỏng lẻo, giải thích giáo lý tùy tiện và thực dụng, tranh giành tín đồ, biến tôn giáo thành thương phẩm giống như hàng hóa. Sinh hoạt tôn giáo mang tính phi pháp, đôi khi là vô nhân đạo (lợi dụng vật chất của tín đồ, chà đạp phụ nữ, hủy hoại tính mạng con người), phản chính phủ[9].

         3. Một số nhận xét

Qua phân tích các quan điểm phân loại “hiện tượng tôn giáo mới” như trên cho thấy, có rất nhiều cách phân loại khác nhau, mỗi cách đều có những ưu thế và dựa vào những tiêu chí nhất định để làm cơ sở phân loại. Tuy nhiên, các cách phân loại nếu đặt rời rạc thì vẫn chưa thể nào đạt được sự nhìn nhận tổng thể về hiện tượng tôn giáo mới.

Trong thực tế, nếu phân loại dựa vào nguồn gốc, có lẽ rất khó để bóc tách vấn đề, bởi có những “hiện tượng tôn giáo mới” xuất hiện có nguồn gốc được pha tạp từ rất nhiều các tôn giáo, tín ngưỡng truyền thống; nếu dựa vào đặc điểm, sự tác động tích cực và tiêu cực của “hiện tượng tôn giáo mới” thì có những tôn giáo mới thuần túy là tích cực, có những tôn giáo mới là cực đoan, nhưng cũng có những tôn giáo mới đan xen; Nếu dựa vào cách tiếp cận sử học thì khó mà phân loại được những hiện tương tôn giáo mới chỉ xuất hiện và tồn tại trong thời gian rất ngắn, chưa kịp định hình.

          Ngay ở Việt Nam, việc vận dụng các quan điểm để phân loại những hiện tượng tôn giáo mới cũng không phải dễ dàng bởi tính đa phức hợp của các “tôn giáo mới”. Mức độ độc lập và thống nhất của các yếu tố tôn giáo tạo nên loại hình “tôn giáo mới”: Chẳng hạn như đối với Phật Mẫu Địa Cầu: Mối quan hệ và tính độc lập tương đối giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu; Sự thể hiện của các tiền đề và điều kiện xuất hiện loại hình “tôn giáo mới”, chẳng hạn như với bối cảnh kinh tế, văn hóa, xã hội vùng đất Nam Bộ thế kỷ XVI, XVII là nguyên nhân, tiền đề xuất hiện và nở rộ hiện tượng “Ông Đạo”; Hiện tượng tôn giáo mới có hay không có tính hỗn hợp, chẳng hạn đối với các hiện tượng “ngoại cảm”, Trường ngoại cảm Tố Dương, rất khó xác định tính hỗn hợp; Trật tự giữa các thành phần loại hình tôn giáo, tín ngưỡng tạo nên các hiện tượng tôn giáo mới. Các đặc điểm về cấu tạo loại hình “tôn giáo mới”, chẳng hạn như đặc điểm về nhạy cảm chính trị, đặc điểm về tính ổn định, đặc điểm cấu tạo về tổ chức lỏng lẻo, về nghi lễ, về giáo lý.

          Cho nên, việc áp dụng phân loại các hiện tượng tôn giáo mới nhiều khi sẽ trở nên hữu dụng nếu tìm ra được yếu tố chủ lưu và góc nhìn của người cần phân loại. Nếu đứng ở cách nhìn nhận xem xét vai trò của các tôn giáo mới trong xã hội thì việc xem xét dựa trên các tiêu chí như xu hướng tác động, thái độ đối với thế giới, trong khi đó nếu đứng ở góc nhìn tôn giáo học thì việc xem xét cái Thiêng trong các hiện tượng tôn giáo mới đó như thế nào là cần thiết.

Vũ Văn Chung

Danh mục tài liệu tham khảo

1. Trác Tân Bình, Lý giải tôn giáo, (Trần Nghĩa Phương dịch), Nxb. Hà Nội, 2007

2. Trần Hà, Phong trào Tôn giáo mới của xã hội đương đại, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 2, năm 1995

3. Đỗ Quang Hưng: “Những hiện tượng tôn giáo mới ở nước ta – Thực trạng và xu hướng”, Kỷ yếu đề tài nhánh thuộc đề dài cấp Nhà nước: “Xu hướng phát triển tôn giáo hiện nay ở nước ta và những vấn đề đặt cho công tác lãnh đạo, quản lý”, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Trung tâm khoa học về tín ngưỡng và tôn giáo, tháng 12 năm 2001.

4. Yoshilliko Masuda: A Reappraisal of Typologies of New Religious Movements and Characteristics of the Unification Church, Journal of Unification Studies-Vol.II.

5. Trần Nghĩa Phương: Tôn giáo mới trong các công trình nghiên cứu của các học giả Trung Quốc, Đề tài cấp Nhà nước: “Xu hướng phát triển tôn giáo hiện nay ở nước ta và những vấn đề đặt cho công tác lãnh đạo, quản lý”, Trung tâm khoa học về tín ngưỡng và tôn giáo, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, tháng 12 năm 2001.

6. Charles Y. Glock và Robert N.Bellah (chủ biên): The New Religious Consciousness, University of California Press, 1976.


[1] Phần này chúng tôi dựa vào tài liệu Yoshilliko Masuda: A Reappraisal of Typologies of New Religious Movements and Characteristics of the Unification Church, Journal of Unification Studies-Vol.II, http://www.tparents.org/library/unification/publications/jus-2/JUS-2-5.htm

[2] Xem Charles Y. Glock và Robert N.Bellah (chủ biên): The New Religious Consciousness, University of California Press, 1976.

[3] Charles Y. Glock và Robert N.Bellah (chủ biên): The New Religious Consciousness, Sđd, tr.73.

[4] Quan điểm của các học giả Âu – Mỹ về phong trào tôn giáo mới”, Trung tâm nghiên cứu tôn giáo, Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh; Nxb. ĐHQG, TP. Hồ Chí Minh; trang 43.

[5] Đỗ Quang Hưng: “Những hiện tượng tôn giáo mới ở nước ta – Thực trạng và xu hướng”, Kỷ yếu đề tài nhánh thuộc đề dài cấp Nhà nước: “Xu hướng phát triển tôn giáo hiện nay ở nước ta và những vấn đề đặt cho công tác lãnh đạo, quản lý”, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Trung tâm khoa học về tín ngưỡng và tôn giáo, tháng 12 năm 2001, trang 10.

[6] Quan điểm của các học giả Âu – Mỹ về phong trào tôn giáo mới”, Trung tâm nghiên cứu tôn giáo, Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh; Nxb. Đại học Quốc gia, Thành phố Hồ Chí Minh, 2013,  trang 44.

[7] Trác Tân Bình, Lý giải tôn giáo, (Trần Nghĩa Phương dịch), Nxb. Hà Nội, 2007, trang 202-203

[8] Trần Hà, Phong trào Tôn giáo mới của xã hội đương đại, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 2, năm 1995, trang 13 – 18.

[9] Trần Nghĩa Phương: Tôn giáo mới trong các công trình nghiên cứu của các học giả Trung Quốc, Kỷ yếu đề tài nhánh: “Những hiện tượng tôn giáo mới ở nước ta – Thực trạng và xu hướng”, thuộc đề tài cấp Nhà nước: “Xu hướng phát triển tôn giáo hiện nay ở nước ta và những vấn đề đặt cho công tác lãnh đạo, quản lý”, do tác giả Đỗ Quang Hưng làm chủ nhiệm, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Trung tâm khoa học về tín ngưỡng và tôn giáo, tháng 12 năm 2001 , trang 94-128.

Quan điểm phân loại hiện tượng tôn giáo mới của một số học giả trên thế giớiViệc khái quát và tổng kết các quan điểm phân loại cùng với hệ tiêu chí phân loại này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc đưa ra cách nhìn hệ thống cũng như giúp cho việc đưa ra cách ứng xử phù hợp với các loại hiện tượng tôn giáo mới trên thế giới và
Share on Facebook   Share on Twitter Share on Google Share on Buzz        Quay lại   Gửi đi   In trang này   Về đầu trang
Thủ tướng Võ Văn Kiệt với Công giáo ở Việt Nam
Vua Phật - bản hùng ca hun đúc ý chí tự lực, tự cường
Xung đột sắc tộc, tôn giáo trong mối quan hệ quốc tế
Phật giáo với việc ngăn ngừa chiến tranh và xây dựng thế giới hòa bình an lạc
Xây dựng Luật Tín ngưỡng, tôn giáo đáp ứng yêu cầu thực tiễn
Sự xung đột giữa các nền văn minh phương Tây
Cần quan tâm và coi trọng yếu tố tín ngưỡng và tâm linh trong quy hoạch xây dựng nông thôn mới
Góp ý vào bản Dự thảo văn kiện Đại hội XII: Cần chuẩn xác hơn và đầy đủ hơn khái niệm đại đoàn kết toàn dân tộc, dân chủ Xã hội chủ nghĩa
Báo cáo về tự do tôn giáo ở Việt Nam chỉ làm ảnh hưởng đến quan hệ Việt - Mỹ
Chấm dứt luận điệu thiếu thiện chí về tự do tôn giáo ở Việt Nam
Video
Toàn văn bài phát biểu của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc tại cuộc gặp mặt của Thủ tướng Chính phủ với chức sắc, chức việc tôn giáo có đóng góp tiêu biểu trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Bài phát biểu của Trưởng ban Ban Tôn giáo Chính phủ Vũ Chiến Thắng tại cuộc gặp mặt của Thủ tướng Chính phủ với chức sắc, chức việc có đóng góp tiêu biểu trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Hình ảnh
Ngôi chùa hơn 150 tuổi mang nét kiến trúc Á - Âu ở Tiền Giang
Hình ảnh Cuộc gặp mặt của Thủ tướng Chính phủ với chức sắc, chức việc các tôn giáo có đóng góp tiêu biểu trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Hình ảnh các hoạt động của chức sắc, chức việc tham dự cuộc gặp mặt của Thủ tướng Chính phủ tại Đà Nẵng
Audio
Ông Bùi Thanh Hà, Phó Trưởng ban Ban Tôn giáo Chính phủ trao đổi về vấn đề dâng sao giải hạn đang diễn ra tại một số chùa
Phỏng vấn Phó Trưởng ban Ban Tôn giáo Cần Thơ về công tác tuyên truyền, phổ biến Luật tín ngưỡng, tôn giáo và Nghị định 162/2017/NĐ-CP Quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật tín ngưỡng, tôn giáo tại địa phương


BAN TÔN GIÁO CHÍNH PHỦ

Đường Dương Đình Nghệ, P. Yên Hòa,Q. Cầu Giấy - Hà Nội
Điện thoại: 0243 8 248 673 . Fax: 08041313
Email: bantongiaocp@chinhphu.vn



Người chịu trách nhiệm chính: TS.Bùi Thanh Hà 
Phó Trưởng ban Ban Tôn giáo Chính phủ

Đơn vị quản lý: Trung tâm Thông tin,
Ban Tôn giáo Chính phủ

Email:ttttbantongiao@chinhphu.vn